مراجعه به اين گونه كسان نداريم ( البته احتياط و دقت نيز لازم است كه چرائى آن نياز به يك بحث جدا دارد ) . در اينجا يك نكته دقيق نيز بايستى حتما تذكر داده شود و آن اينكه از قرن سوم كه كسانى بر مسند نقد ناقلان اخبار نشستند ، تا امروز سلسله رجال‌شناسان ادامه يافته است . خبرگان قرون اوليه - اعم از شيعه و سنى - به خاطر نهايت نزديكى زمانى با راويان اوليه شناسائيشان از آنها مبتنى بر حس است - و در شناخت راوى و شهادت بر درستى يا نادرستى او جز بر حس نمىتوان تكيه كرد . - يعنى خود آنها را ديده‌اند و با آنها معاشرت داشته‌اند يا از اطلاعات حسى جمعى - يعنى چيزى مثل تواتر - استفاده كرده‌اند بنا بر اين ، صرف نظر از اينكه گاهى گرفتار تعصبند - و اين در ميان محققان سنّى كم نيست - كه تا حد زيادى قابل تشخيص است يا اينكه اشتباه كرده‌اند كه لا يخلو من الانسان ، قولشان مىتواند حجت باشد ؛ اما متأخران سخنانشان متكى بر حدس اجتهادى است ؛ بنا بر اين ، هيچگونه حجيتى بر ديگر اهل نظر ندارند . استاد علّامه بعد از نقل نظر همه دانشمندان رجال - چيزى مثل يك اجماع - از متقدّمين و متأخرين در نقد و جرح سيف بن عمر تميمى « 1 » همه اين شهادت‌ها از جمله دروغ گو بودن سيف ، و وضّاع و جعّال بودن او ، و زندقه‌اش را در طى چندين جلد كتاب عبد اللّه بن سباء و خمسون و مائة و اين اواخر در الاسطوره السبائيه به دلائل متعدد بر گرفته شده از متون روايات خود او ، اثبات مىكنند . مهم اين است و خواننده بايد در آن دقت كند كه در تمام روايات نقل و بررسى شده همه آنچه مىتوان در نقد آورد مثلًا نشانه‌هاى جعل يا نشانه‌هاى زندقه يا نشانه‌هاى تعصب قومى ، همه جا با دقت بررسى مىشود ؛ يعنى در همه جا از همه دلائل ضعف و جرح و همه دلائل نقد و بررسى استفاده مىشود . همانطور كه در مسائل فقهى ما در هر مسئله تمام قواعد استنباط را به كار مىبريم يعنى همه جا اقوال بررسى مىشود و دلائلشان ملاحظه مىشود و آنچه از بوته نقد و جرح به

--> ( 1 ) . كه اين غايت جهد گذشتگان در نقد سندى است و به طور اغلب از اين مقدار تجاوز نمىكنند .